Moskou en Sint-Petersburg (4) 

Vanaf de hoge Kropotinskaja-kade spiegelt zich de Christus Verlosserkathedraal in het water van de Moskva, het zonlicht poetst de gouden koepels nog eens extra op. De monumentale kerk staat dicht bij het Kremlin. De geschiedenis van deze Russisch orthodoxe kerk is bizar. Was de kerk tussen 1839 en 1880 gebouwd ter ere van de overwinning van Rusland op Napoleon, in 1931 werd de kathedraal op bevel van Stalin opgeblazen. Enkele priesters, die weigerden hun heilige plek te verlaten, werden meegenomen in stof en puin. Het communistische staatshoofd wilde op de vrijgekomen plek het Nieuwe Paleis van de Sovjets laten bouwen. Het bouwwerk zou 415 meter hoog moeten worden. Waar Stalin geen rekening mee had gehouden was het doorsijpelende water van de Moskva, waardoor het onmogelijk was hier een gebouw van deze afmetingen te bouwen. Het project werd in 1953 definitief  afgeblazen door Nikita Chroesjtsjov. Op de fundering werd een zwembad gebouwd; het werd het grootste openluchtzwembad ter wereld. Maar na de val van het communisme kwam de religie weer in beeld en Boris Jeltsin verleende in 1990 toestemming tot de bouw van een nieuwe kathedraal naar het oude ontwerp. Het zwembad verdween en na tien jaar bouwen kon de huidige Christus Verlosserkathedraal in 2000 worden geopend. Over de kosten, 360 miljoen dollar, was het nodige te doen.

Wat is er mooier dan op deze zondagmorgen een dienst in deze Christa Spasitelja-kathedraal bij te wonen? Het is even zoeken naar passende kleding, bij gebrek aan een shawl drapeer ik een dunne blouse rond mijn hoofd.

 

 

Mensen lopen naar binnen, anderen verlaten de kerk. Dat kan in de Russisch-orthodoxe rite, een dienst hoeft niet te worden uitgezeten. Mijn rugtas gaat door de scan en net als ik de kerk wil ingaan is er even dat kleine niet te benoemen moment van oogcontact. Ik sta stil en zeg: ‘Helmich?’ Voor mij staat de grondlegger van het Ikonenmuseum in Kampen. ‘Dat doen nu ikonen’, zegt hij geroerd en ik begrijp wat hij bedoelt. Ook zijn zoon, ikonendeskundige, en de directeur van het museum zijn aanwezig ter voorbereiding van een bijzondere expositie in september 2011 vanwege het eerste museumlustrum. Stil worden in de kerk, een plek zoeken tussen de staande gelovigen, de geur van wierook opsnuiven, het koor horen, de rituelen herkennen. Door op mijn tenen te gaan staan zie ik nog net een glimp van de priester. Muurschilderingen van bijbelse scènes en hoogtepunten uit de Russische geschiedenis rond het kroonvormige tabernakel, de kerk baadt in een zee van bladgoud. De eerbied van de gelovigen raakt diep.

Een overvol programma deze dag. Voor ik het besef sta ik in een winkel tussen tientallen matroesjka’s met een glaasje wodka in de hand. Moeiteloos gaat het goedje in één teug naar binnen. Warm van buiten èn warm van binnen gaan we op weg naar het Kremlin.

 

De zon is verdwenen, de atmosfeer is broeierig. Op het plein voor het Staathistorisch Museum is het druk. De witte dakbedekking van het bakstenen bouwwerk met siertorentjes en kroonlijsten in zaagtandpatroon geeft het museum een winters accent. Via de Drievuldigheidstoren betreden we het Kremlin. Scherpe controles, stugge bevelen, ongemakkelijk gevoel. We maken een wandeling langs het Grote Kremlinpaleis, het Nationale Kremlinpaleis, de Senaat en het Arsenaal; het duizelt! We zien de vroegere woning van dictator Stalin, waar zijn tweede vrouw zelfmoord pleegde, we staren naar ‘Tsaar Klok’, een 200 ton wegende klok die nooit heeft geluid en ‘Tsaar Kanon’, een 40 ton wegend kanon, dat nooit verdedigde.

 Het Kathedralenplein wordt omgeven door de Maria Hemelvaartkathedraal, de Maria Boodschapkathedraal, de Kathedraal van de Aartsengel Michaël, de Kerk van de Aflegging van het Kleed en de Klokkentoren van Ivan de Grote. Even heb ik het gevoel in een taartjeswinkel te staan en te moeten kiezen, welke kathedraal het eerst om te proeven van ikonen, wierook, kerkelijke kostbaarheden, maar vooral van de stilte en gewijdheid? Wanneer ik de Maria Hemelvaartkathedraal binnenkom is het slikken, mijn visioen ligt in diggelen. Bezoekers, bezoekers en nog eens bezoekers. Fresco’s en ikonen rijgen zich aaneen in roodbruin, scharlakenrood, indigo, amber en groen. Pilaren en gewelf zijn meegenomen in de versieringen. De kerk dateert uit 1479 en geldt als de belangrijkste bisschoppelijke kerk van Rusland. Metropolieten en patriarchen werden hier gewijd, grootvorsten en tsaren gekroond en staatsbesluiten bekend gemaakt. Met schroom wandel ik langs de graftombes van de metropolieten en patriarchen; dat gevoel verdwijnt bij de troon van Ivan de Verschrikkelijke. Buiten is het benauwend, de lucht wordt donker. In de Maria Boodschapkathedraal is het koel en iets minder druk. Dit was de privé-kerk van de grootvorsten en tsaren. Hier zonden ze hun gebeden naar omhoog, hier trouwden ze, hier werden hun kinderen gedoopt. Het interieur van de kerk (1498) is  rijk aangekleed met o.a. ikonen van Andrej Roebljov en Feofan de Griek. De muurschilderingen zijn helder en bont van kleur, de vloer is ingelegd met tegels van agaten jaspis. Ik brand een kaars en denk aan geliefden.

Buiten vallen de eerste druppels, nog net op tijd bereiken we de Kathedraal van de Aartsengel Michaël (1508). Een minder uitbundig interieur. Hier vonden de begrafenissen van vorsten en tsaren plaats. Onder een uit wit steen gekerfde luifel ligt de vermoorde tsarenzoon Dmitri.

De tijd dringt, er wordt op ons gewacht. Hollend over het verlaten Kathedralenplein snel ik naar een droog onderkomen. Regen vanuit de hemel, regen opspattend van de tegels, samengedrukt schuilen onder een afdakje. Alle heiligheid is verdwenen…