Goed Nieuws 

Zo heet de nieuwe expositie in het Ikonenmuseum te Kampen. De gedachte hierachter is dat slecht nieuws een tegenhanger nodig heeft: goed nieuws, lichtpuntjes. Door de eeuwen gingen mensen op zoek naar deze lichtpuntjes, die bemoedigden en hoop gaven op betere tijden.

Deze tentoonstelling volgt dit spoor en belicht het ‘goede nieuws’ door het tonen van ikonen waarop een positief bericht, een hoopvolle boodschap of een andere opbeurende gebeurtenis centraal staat. En wie wil er nu niet bemoedigd worden? Er zit een addertje onder het gras: het is de bedoeling dat bezoekers zelf op zoek gaan naar die lichtpuntjes, zodat ze mogelijk met een positief gevoel de museumdeur achter zich dichttrekken. Reden voor een kijkje.

Het Ikonenmuseum gaat met de tijd mee; de robuuste deur staat gastvrij open zodat ieder zicht heeft op het fraaie museumhart. De juf achter de balie geeft uitleg: ’Deze keer begint de expositie op de bovenverdieping en eindigt in de twee grootste zalen beneden, omdat die ruimten zich daar beter voor lenen.’ Nieuwsgierig klim ik naar boven en begin bij afbeeldingen van de Oudtestamentische Triniteit. Het gaat over Abraham die bezoek krijgt van de engelen met goed nieuws: Sara zal zwanger worden, het nageslacht zal groot zijn. Elke zaal heeft een eigen thema met bijbehorende ikonen, de uitleg wordt op de muur weergegeven.

De zaal met ‘Moeder Gods, Vreugde aller lijdenden’ geeft te denken. Er zijn wonderbaarlijke genezingen, maar ook het tegendeel is waar. Neem de ikoon van de Heilige Paraskeva. In zestien kleine plaatjes is het leven van deze heilige in beeld gebracht. Ze staat voor alles wat goed is maar wordt uiteindelijk onthoofd. Paraskeva betekent: vrijdag. Misschien is er een verwijzing naar Goede Vrijdag? Drie bezoekers zijn verdiept in de ikoon van Johannes de Tuinman. Langzaam leest één de tekst van de legende voor.

Johannes verbouwde in zijn groentetuin allerlei groente en schonk deze aan de armen. Maar satan fluisterde Johannes in als hij de groenten ging verkopen, hij een mooi spaarcentje had voor de oude dag. Aldus geschiedde. Toen werd Johannes ziek, zijn been rotte weg, het moest er af. Johannes bad de sterren van de hemel, deed allerlei beloften en zie de volgende dag was het been nagenoeg genezen. En Johannes? Hij verbouwde nog meer groenten, het grootste deel was voor de armen. 

Terwijl ik de trap afloop om de laatste twee zalen van de expositie te bekijken, rijst de vraag: ‘Ben ik geprikkeld geraakt, kan ik lichtpuntjes ontdekken? Nog niet, hoewel ik grote bewondering heb voor Paraskeva, gruw ik van wat haar overkwam. De legende van Johannes zou goed passen bij onze sprookjes over goed en kwaad. Misschien vind ik het bij het thema ‘De Blijde Boodschap’. De Annunciatie is hier in verschillende afbeeldingen te zien. Soms is het een knus onderonsje van de engel Gabriël met Maria, soms ook is er actie en lijkt het alsof ik er bij sta en de ontmoeting in word getrokken en de vleugelslag hoor.

Tot slot de laatste zaal ‘De Geboorte van Christus. Een groot schilderij is hier blikvanger. Schilderij omdat het niet voldoet aan de regels die voor een ikoon gelden. Op een neutrale ondergrond zijn meerdere gebeurtenissen te zien, die niet tegelijk hebben plaatsgevonden. Ze tonen de belangrijkste elementen van het kerstverhaal. Zo zien we het Christuskind in de kribbe, de Moeder Gods, de eerste wassing van het Kind, het bezoek van de herders, de ster van Bethlehem en de aanbidding van de Wijzen. De twijfelende Jozef, liggend in de eenzaamheid, ontbreekt niet. Door de eeuwen heen is de iconografie met steeds weer nieuwe scènes uitgebreid. Zo is ook de Kindermoord te Bethlehem en de Vlucht naar Egypte verbeeld. Maria en Jozef in ontroerende eenvoud op een Grieks ikoon.

Lang valt er te kijken naar een geboorte ikoon dat grotendeels bedekt is door een oklad, een bekleding van edelmetaal over de ikoon.  Aan de reliëfs is het kerstevangelie te ontdekken, dat vraagt om nauwkeurig kijken. Het beeld van het Kind in de kribbe lijkt te veranderen in een kleuter roerloos liggend op het strand, in bebloede kinderen na het bombardement op een kinderziekenhuis in Mosul, in vluchtenden berooid van alles. Het Kind in de kribbe vraagt ons om te zien naar die ander, ook in de directe omgeving.

Na een gang langs de boekentafel keer ik huiswaarts. Prikkeling? Niet in de zin van hopen en afwachten, maar van doen wat het Kind vraagt: in beweging komen…